KSI Sosializa Politika Reforma Agraria ho autoridade lokal no kamponezes sira

 

DSC_9571

KDADALAK: Atu prevene akontese konflitu rai iha futuru, Organizasaun Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) hafanun fila-fali kamponezes Munisipiu Manufahi liu husi hala’o sosializasaun kona ba politika Reforma Agraria.

Problema rai nu’udar asuntu ne’ebé sai preokupasaun bo’ot ba povu no estadu. Injustisa ba rai husi eransa tempu ukun kolonial ne’ebé sidauk iha solusaun kontinua hamosu konflitu sosial foun iha Timor Leste hafoin restaurasaun independensia. Ne’e duni, presiza hafanun fila-fali ideias no hanoin kona ba Reforma Agraria, nune’e prevene akontese konflitu hadau malu rai iha tempu oin mai.

“Ideas hodi luta ba Reforma Agraria sai ezizensia povu nian ne’ebé sei kontinua hakilar no la para to’o agora, tanba konsidera politika Reforma Agraria maka sai nu’udar alternativu hodi solusiona problema rai iha Timor-Leste,” deklara Diretur Ezekutivu Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI), Jenito Santana bainhira fahe informasaun kona ba importansia husi politika Reforma Agraria iha salaun inkontru Administrasaun Munisipiu Manufahi foin lalais.

Reforma Agraria katak, transforma sistema no estrutura direitu nain ba rai liu husi prosesu ida atu hadia fali direitu povu nian nomós distribui rai pedasuk ida ka pedasuk balun ba ema ne’ebe seidauk hetan asesu ba rai hodi hala’o produsaun agrikola. Bazikamente Reforma Agraria mai ho objetivu ida katak, lori moris di’ak ka prosperiedade ba to’os na’in ki’ak sira.

Santana haktuir, definisaun Reforma Agraria iha estudus politika-ekonomia la’os de’it atu fahe rai, maibé nu’udar esforsu ba mudansa ida ka mudansa sosial ne’ebé hala’o ho konsiente hodi transforma estrutura agraria ba sistema agraria ne’ebé saudavel no justu ba dezenvolvementu agrikola ho prosperiedade komunidade rural. (Jurnal Dialektika UNPAD, 2006).

Reforma Agraria mós lori mudansa bo’ot iha estrutura agraria, ne’ebé fó asesu to’os nain ki’ak     sira ba rai nomós lori serteza ”kepastian” ba sira ne’ebé hala’o serbisu ba produsaun (kaer rai), inklui asesu ba rekursu agrikultura nian, defende merkadu justu nomós servisu asistensia sira seluk. (Krishna Ghimire, Land Reform & Peasant Livelihoods: The Social Dynamics of Rural Poverty & Agrarian Reform In Developing Countries, 2001).

Bazeia ba dadus ne’ebé Uniaun Agrikultór Ermera (UNAER) rekoilla, kuaze 65% rai iha Munisipiu Ermera konsidera hanesan rai plantasaun no rai sosiedade ne’ebé uluk kolonialista sira okupa, tan ne’e UNAER eziste hodi apoiu politika Reforma Agraria nune’e bele fó espasu ba Timor oan sira atu asesu fila-fali ba beila sira nia hela fatin.

“ Ami apoiu politika Reforma Agraria, tanba fiar katak ho politika ida ne’e bele solusiona problema rai iha Timor-Leste,” dehan Prezidente UNAER, Alberto Martins Guterres bainhira akompaina KSI hodi sosializa politika Reforma Agraria ba kamponezes no lideransa komunitariu sira iha Munisipiu Manufahi.

Alberto haktuir, ko’alia kona ba Reforma Agraria, ita tenke fó hanoin ba governu hodi produs lei ida atu nune’e bele salva politika ida ne’e, se la’e ita ko’alia Reforma Agraria mais laiha baze legal.

Iha momentu UNAER hahú ko’alia politika Reforma Agraria konsege hamosu ideas lubuk ida ne’ebé konsidera nu’udar sertifikadu original ba timor oan, tanba antes Portugal mai ukun timor, ita nia abo sira mak ukun rai ne’e  no abo sira disidi ona katak, uma lisan ida-idak tenke hela iha rai soron ida-idak. Hafoin ida ne’e mak ketua adat sira distribui fali rai ba nia maun alin sira, ate balun hari uma lisan iha ne’ebá no abo balun mós mate hakoi iha ne’ebá.

Hare ba razaun hirak ne’e, UNAER hamutuk ho nia aliadu sira ejize ba Governu bainhira atu produs Lei Rai nian tenke akumula mós istoria ka kultura Timor nian no ejizensia hirak ne’e konsege hetan konsidera maski la maioria.

Ukun Na’in Tenke Seriu Implementa Lei Rai

Nu’udar organizasaun movimentu UNAER hamutuk ho ninia aliadu sira hanesan, Rede Ba Rai (RBR), Movimentu Popular Reforma Agraria (MPRA) inklui organizasaun sosiedade sivil sira kontinua husu ba Governu se de’it ne’ebé atu ukun tenke seriu hodi implementa Lei Rejime Difinasaun Titularidades Bens Imovel ne’ebé agora daudauk tama ona iha prosesu entrada vigor.

“Klaru katak Lei Rejime Espesial Difinisaun Titularidades Beins Imovel ne’ebé Prezidente da Republika, Francisco Guterres promulga iha loron, 5 Julhu 2017 seidauk bele rezolve buat hotu, maibé 75% bele garantia ona povu nia direitu hodi hetan titlu na’in ba rai,”  deklara Prezidente UNAER,  Alberto Martins Guterres.

Prezidente Autoridade Munisipiu Manufahi, Carlito P. de Araujo hateten, importante tebes ba to’os na’in no lideransa komunitariu sira atu fahe informasaun ho maluk sosiedade sivil sira liga ho asuntu rai nian, nune’e labele kria kunfuzaun iha baze.

“Ita nia nasaun ne’e sei frasil hela no esforsu hela atu estabelese lei ida ne’ebé bele garantia ema hotu nia direitu, nune’e ita bele hala’o jestaun rai nian ho di’ak para labele difikultu ita nia futuru no jerasaun sira,” dehan Prezidente Autoridade Munisipiu Manufahi, Carlito P. de Araujo bainhira loke inkontru ne’ebé organiza husi KSI. (**)

Advertisements

KSI Defende Pratika Agrikultura Familiar

Organizasaun Kdadalak Sulimuk Institute (KSI) mai ho pensamentu hodi  defende agrikultura sustentavel bazeia ba  kultura lokal no konhesimentu lokal mak beiala sira husik hela husi gerasaun ba gerasaun, antes kolonializmu no invazor sira nia prezenca iha Timor Leste.

Ho esperencia ne’ebe KSI iha, konsege infleuncia agrikultor sira hodi implementa no promove modelu husi boa pratika sistema agrikultura familiar ho baze kuidadu ba ambiente, konsege revitaliza fila fali karakter agrikultor ne’ebe influenciadu ho sistema agrikultura agrotoxico ne’ebe introdus husi invazor sira, maske ho skala ki’ik.

Pratika diak sira mak KSI fo asistensia ba agrikultor sira iha municipio Ermera, Same, Liquica, Suai,Ainaro bazeandu ba area sira mak membrus sira servisu ba, pratika diak tolu(3) ne’ebe KSI introdus iha komunidade mak hanensan, Primeiru Sensibilzasaun  agrikultor sobre agrikultura  familia no agroekolojiku ho prinsipiu, konseitu no metodolojia hodi halo planeamentu produsaun nian ba hahan ne’ebe ho kualidade a’as no organiku, ida ne’e be mantein nafatin produtividade rai nian, hodi respeita natureza, nune habarak liu tan diversidade produtu atu familia bele konsumu no ba merkadu lokal, pratika ida ne’e tulun agrikultor familiar liu husi maksimiza utilizasaun spasu rai ne’ebe iha hodi kuda produtu hotrikultura,aihan, aifuan, aihoris ne’ebe bele konserva be no protégé Rai.

Segundu motiva partisipasaun popular, inspira servisu kolektivu no movimentu social iha kampo, tulun agrikultor familiar hodi kria kondisaun minimu husi ba agrikultor ho politika reforma agraria, kooperativa baze no fahe konhesimentu hodi rekopera fila fali matenek local Tara Bandu  ne’ebe komesa la aplika ona.

Terseiru Formasaun ou pratika iha tos ho intensaun atu hasae konhesimentu agrikultor sobre maksimiza utiliza rekursu local, formasaun ida ne’e laos konaba teoria maibe pratikamente observa no halo pratika iha tos konaba oinsa halo gestaun ba rai, konserva rekursu natural mak iha nanis ona ba hasae produsaun.  Quatro Identifikasaun rekurus local, parte ida ne’e ho objectivu atu komunidade rasik bele hatene rekursu no potensia mak iha atu iha equilibru ba gestaun identifika aihoris no foer organiku ne’ebe persiza utiliza ba produsaun adubu organiku, defensive alternative, rotasaun ba kultura polikultivu (kultivu konsosiadu), satan anin, adubasaun verde, protrtor no fertilizante ekolojiku.

Polítika envolvimentu parseria, KSI la opta polítika izola a’an maibé loke a’an ba involventu  parseiru sira ne’ebé iha polítika no komitmentu ba implementasaun agrikultura familiar, iha prosesu ne’e KSI mai ho ideia no halo influénsia ba parseiru Governu no ajénsia sira oinsá bele fo asisténsia téknika iha hasa’e koñesimentu membru agrikultór nian atu implementa agrikultura familiár no agroekolojiku maske iha diferente Pensamentu entre Governu no sosiedade sivíl kona-ba konseitu dezenvolvimentu Agrikultura iha Timor Leste. Sempre iha kooperasaun no kompleta malu entre KSI no Governu intermus idea, governu sempre involve KSI iha eventu konsultasaun, no hetan oportunidade husi governu atu hato’o ideia iha enkontru sira nivel nasionál, rejional no internasional.

Poténsia Ne’ebé Timor Leste Iha

Timor Leste nia rai luan hamutuk 14, 500 Km2 no husi total ne’e kuase 600,000 hektar mak iha kondisaun diak atu bele dezenvolve agrikultura no pekuaria. Área ne’ebé mak diak liu ba dezenvolve agrikultura mak área husi parte tasi mane ka parte sul Timor nian, tanba rai mos luan no tetuk, udan ben mos subisiente. Timor Leste nia total populasaun hamutuk juta ida liu ona.

Total populasaun ne’e kuaze porsentu barak liu mak joven, signifika katak populasaun ne’ebé mak ho tinan produtivu iha Timor hola pozisaun numeru 1, se utiliza didiak bele sai potensia bot ba dezenvolve seitor agrikultura.

Husi total populasaun ne’e 80 % moris iha área rural no moris husi aktividade agrikultura ne’ebé ho sistema subsistensia. Husi area mak iha,  80.000 ha áreia natar no 215.000 ha ba to’os rai maran (batar no aifarina),  Uma kain (famillia) iha TL hamutuk 184,652 ne’ebe involve iha kultivasaun Ai-han. dadus  MAPF, total uma kain ne’ebe involve iha natal 45,673 uma kain no kultiva batar iha 102,347 uma kain.

Atu responde ba potensialidade mak deskreve iha leten, KSI hala’o nia papél mak promove no hakbiit agrikultór iha prosesu luta ba dezenvolve agrikultura familiar, agroekolojiku ,reforma agraria, ortikultura, pekuaria, akuakultura no planta indústria. Husi programa hirak ne’e implementa iha munisipiu ne’ebé diferente. KSI fasilita komunidade iha Munisípiu Ermera, Same, Liquisa, Covalima, Ainaro  ho atividade kintál uma hun (home garden), centra agrikultura integradu, kampaña reforma agraria, kooperativa baze no Tara Bandu hodi konserva no proteje relasaun ema ho ema, ema ho animal no ema ho natureza. Institute matadalan integradu.

Esperiénsia Ne’ebé Eziste.

Antes kolonializasaun avón sira uza koñesimentu  local no materials local, ho rekursu natural mak iha hodi maneja Rai ba kuda produtu ortikultura no plantas indústria sira no konserva rekursu naturais ne’ebé sira iha, maske avó sira uza sistema agrikultura tradisionál hodi halo toos, no sira la halo toos luan, sira kuda ai-han iha toos uitoan deit maibé nia produsaun bele konsumu ba tempu naruk tanba hahú husi inísiu halo tos sei halo ritual ko’a tali, depois tempu atu kuda sei halo ritual ra’ut ahi tukan no antes kolleta sei halo ritual sa’u batar (kolleta produsaun). Pratika ida ne’e hatudu karakter agrikultór iha altura ne’ebá respeita no tane a ’as prinsípiu agrikultura familiar no agro-ekolojiku.

Antes prezenca kolonial Portugal iha Timor Leste, tuir istória ne’ebé mak ami rona tutan husi ita nia inan-aman no avó sira katak, sira nunka hasoru hamlaha iha tempu uluk, tanba natureza prepara ona ai-han barak ba sira, hanesan uhi (fehuk, ai-farina, talas, kumbili, kuan, maek, fia, ahan, akar no ai-han sira seluk tan).

Prezensa colonial iha Timor Leste nafatin mantén  sistema agrikultura ne’ebé bazeia ba natureza no orgániku maibé sira muda de’it maka estratéjia servisu uza métodu forsada no obrigatóriu ba hasa’e produsaun liu husi atividade sosiedade Agríkola Patria Trabalho iha munisipiu Ermera, maibé rezultadu husi produsaun la benefisia ba agrikultór so benefisia deit rejime koloniál. Husi estratéjia ne’ebé koloniál uza, iha altura ne’ebá Timor Leste konsege halo esportasaun produtu primadona kafé, ai-kameli no ahi-oan metan ba Rai li’ur.

Tempu invazaun Indonesia

Komesa introdús (revolusaun verde) no introdús ona sistema mekániku hodi  fo subsídiu adubu kímiku, fini íbrida, no pestisida kímiku ba agrikultór ho objetivu atu hasa’e produtividade agrikultór. Ho asaun invazór nian konsege influénsia agrikultór no muda sistema agrikultura orgániku ba an orgániku.

Depois Timor Leste ukun rasik a’an, governu nafatin opta sistema agrikultura mekániku liu husi asaun sosa tractor no distribui ba agrikultór, sertifika fini íbrida nomos  sertifika adubu kímiku no pestisida kímiku bele sirkula to’o iha merkadu tradisionál ho hanoin ida atu hasa’e produsaun rai laran hodi responde ba polítika seguransa ai-han.

Ho polítika mak governu Timor Leste introdús, la konsege atinje mehi ba hasa’e produsaun rai laran, maibé rejulta dependénsia husi komunidade ba subsídiu husi governu no fo implikasaun ba kapasidade finanseiru governu nian tanba tinan-tinan aloka orsamentu ba importa foos husi vietname, Tailándia no seluk tan. Situasaun ne’e akontese tanba governu nia polítika tau prioridade ba setór agrikultura , maibé iha pratika orsamentu estadu ba setór agrikultura kada tinan menus husi 15%, signifika governu la sériu halo investimentu iha setór agrikultura orgániku maske Timor Leste nu’udar nasaun koñesidu ho esportasaun produtu kafé orgániku ba nasaun seluk iha mundu.

Rezultadu Servisu KSI

Rezultadu servisu husi KSI iha area munisípiu sira mak deskreve iha leten, konsege introdús sistema agrikultura familiar no agroekolojiku no  konsensializa agrikultór kona-ba importánsia no impaktu pozitivu husi agrikultura familiar no agroekolojiku,  nu’udar ezemplu fasilita no apoiu agrikultór ba revitaliza Tara Bandu iha munisipiu sira, kampaña ba reforma agraria ,fasilita agrikultór hodi hasa’e  produsaun ortikultura orgániku ezemplu labele uja sasan kímiku,uja rekursu Rai laran uza produtu rai laran.

Pratika sobre sistema agrikultura integradu hodi evita  sistema lere no sunu ou halo tos muda-muda no hamoris serbisu hamutuk didi’ak hodi hasa’e produsaun no hasae rendimentu familia liu husi faselita koneksaun entre produtores ho merkadu.

Kampaña hodi halo Influénsia ba desizaun públiku iha setór agrikultura hodi opta ba agrikultura sustentavel no ativu halo advokasia ba parlamentu Nasional no Governu hodi prodús lei kona-ba direitu kamponezes. Involve iha rede Nasional, rejional no internasional hodi kampanye ba protégé direitu kamponezes atu asesu ba rai, tanba rai nu’udar rekursu vital ba produsaun ai-han nune bele sustenta família no Nasaun. Involve iha Rede ba Rai hodi halo advokasia ba lei rejime especial definisaun titularidade soin imoveis no eispropriasaun hahú husi tinan 2008, tanba tinan 2008,  Governu halo esforsu makas kria Proposta Lei Rejime Espesiál ba Definisaun Titularidade Soin-Imovel.

Durante prosesu ba dezenvolve ezbosu proposta lei ida ne’e KSI akompaña no monitoriza, nota katak Governu halo duni konsultasaun ho sosiedade sivíl nomos komunidade sira. Maske lei ne’e hetan aprovasaun husi P.N iha tinan 2012, maibé sosiedade sivíl nafatin kestiona lei refere tanba la fo benefísiu ba komunidade, husi advokasia ne’ebé RBR halo ikus mai lei ne’e hetan veto husi eis PR Ramos Horta no iha tinan 2013 Ministériu Justisa konsege prepara ezbosu lei ne’ebé fo duni protesaun ba povu nia direitu atu hetan títulu sai nain ba rai  nu’udar solusaun ba disputa rai ne’ebé eziste iha Timor Leste.

Sosiedade sivíl la hola pozisaun atu hateten katak ne’e rezultadu servisu advokasia sosiedade sivíl nian maibé susesu ida ne’e atinje tanba Estadu Timor Leste tane a ’as povu nia direitu bazeia ba konstituisaun RDTL artigu 54 no leis internasional sira mak Estadu RDTL ratifika.

Dezafiu Ne’ebé Sei Eziste 

Agroekolojiku no agrikultura familiar no Kamponezes ne’ebé bazeia ba filozofia ne’ebé la hanesan loos agrikultura monokultura ho eskala boot. Agrikultura konvensionál (ne’ebé uza kímiku no mákina boboot sira), preokupa liu ho produtividade husi area no espésie, la hare ba impaktu ba natureza.

Timor Leste nu’udar nasaun ne’ebé post konflitu no konsidera kiak iha sudeste Asia, dezenvolvimentu karakter umanu no konsiénsia fo implikasaun oin-oin iha prosesu transformasaun karakter agrikultór ne’ebé adapta tuir konseitu agrikultura familiar no agroekolojiku ho nia dezafiu real sira mak hanesan;

  1. Abitua ho sistema agrikultura kímiku ne’ebé prodús husi invazór sira iha tempu okupasaun.
  2. Mentalidade agrikultór servisu ladún focus tanba kestaun kultura.
  3. Mudanca klimátika – el Niño.
  4. Mentalidade de trabalho atu hetan osan lais  ezemplu dependénsia ba tulun husi Governu no entidade sira Estadu nian.
  5. Menus promove fini lokál tanba polítika governu ne’ebé fo subsídiu  fini íbrida ba agrikultór sira.
  6. Politika governu ne’ebé halo produsaun  no sertifikasaun ba fini íbrida.

Rekomendasaun 

  1. Hasa’e edukasaun konsiensializasaun ba agrikultór hodi hamenus dependénsia ba Estadu/Governu no ajénsia sira.
  2. Hasa’e sensibilizasaun agrikultór sobre importánsia husi utilizasaun fini local no insentiva agrikultór ba habarak fini local.
  3. Intensifika asisténsia téknika ba agrikultór sobre importánsia husi agrikultór familiar no agroekolojiku ba sustentabilidade agrikultura iha Timor Leste.
  4. Diversifika kuda produtu ho variedade oi-oin no utilize sistema agrikultura integradu no orgániku.Diferente polítika sosiedade sivíl no governu, polítika governu ko’alia kona-ba seguransa ai-han no polítika sosiedade sivíl ko’alia kona ba soberania ai-han.
  5. Kontinua Advokasia dadus ba governu hodi aumenta orsamentu Estadu 50% ba setór agrikultura hodi hasa’e produsaun rai laran ho natureza agrikultura familiar no agroekolojia nune bele hamenus dependénsia ba importasaun produtu ai-han husi rai liu ne’ebé kontaminadu ona ho kímiku. (**)

OBRIGADU

Hakeren nain: Daniel Santos / membru KSI

UNAER Husu PR Promulga Proposta Lei Rai

KDADALAK: Publiku tomak hatene Proposta Lei Rejime Espesial ba Definisaun Titularidade Soin-Imovel, Parlamentu Nasional (PN) aprova ona iha loron, 6 Fevereiru 2017. Proposta ne’e rasik pasa ho votu unaminidade, la iha abstensaun no vota kontra.

Diskusaun no aprovasaun final global ba Proposta Lei Rejime Espesial Definisaun Titularidade Soin-Imovel iha momentu ne’ebá, Deputadu Eladio Faculto husi Bankada Frente Revulosionairu Timor-Leste Independente (FRETILIN) hateten, importanisa husi lei ne’e labele haterus fali povu ki’ik sira.

“Lei Rai tenke benefisia povu ki’ik ne’ebé uluk terus ba rai ida ne’e, la’os atu benefisia fali empreza bo’ot sira ka ema ne’ebé uluk la luta ba rai ida ne’e.” dehan Deputadu Eladio Faculto iha ninia intervensaun politika molok hala’o votasaun ba Proposta Lei Rejime Espesial ba Definisaun Titularidade Soin-Imovel.

Presiza halo esplikasaun klean kona ba artigu 77, atu nune’e ema hotu bele interoriza di’ak liu tan, tanba ita lakohi atu akontese despezu ne’ebé ikus mai tenke obriga povu ki’ik sira ba hela iha foho tun tanba de’it la iha rai. Governu tenke respeita povu nia direitu, ne’e duni bainhira atu halo despezu administrativu ruma tenke uza meus ida ne’ebé bele aprosima povu, la’os ba ho forsa.

Deputadu Bankada Partidu Demokratiku (PD), Virgilio Hornai agredese ba komisaun A ne’ebé halo ezersisiu hodi fó resposta politika ba situasaun nasional ida, tanba ita hotu hatene, problema rai bele rejulta problema sosial no problema sosial bele rejulta mós ba ema nia vida bainhira akontese desputa entre komunidade kona ba definisaun direitus.

“bainhira ita iha definisaun estatutu ba rejime ida ne’e, ha’u hanoin bele kontribui mós ba dezenvolvimentu sosial ekonomiku, liu-liu bele fó konfiansa ba ita nia setor privadu sira atu halo investimentu.” tenik Deputadu Virgilio.

Lei ne’e iha ninia subtansia natureza ne’ebé akomoda ona parte hotu-hotu nia direitu, liu-liu ba direitu igualidade, tanba iha ona rekonesimentu ida entre feto no mane atu hetan direitu ba rai. Nune’e mós, kapitulu tres dehan, iha mós komisaun de terras ida hodi kontribui atu rezolve problema desputa rai, tanba desputa rai nu’udar problema ida ne’ebé dilematiku no to’o ohin loron sein iha justisa.

Problema disputa rai durante ne’e nunka iha solusaun no ema sira ne’ebé partensia ba desputa rai seidauk hetan sira nia direitu, tanba difisensia problema iha Tribunal la konsege atu rezolve kestaun hirak ne’e.

Entretantu Deputadu Bankada Conselu Nasional Reconstrusaun Timorense (CNRT), Arão Noe de Jesus hateten, bainhira atribui ona titlu rai nian ba sidadaun sira konserteza la iha ona despeizu mais iha mak indimizasaun (ganti rugi) tanba konstituisaun rasik garantia indimizasaun justu.

Bainhira sidadaun ida hetan ona titlu, signifika titlu ne’e validu no nia bele ejize direitu ba fatin ne’ebé mak estadu hakarak foti. Maíbé, durante ne’e seidauk iha lei rai no rai ne’ebé agora ita hela ne’e okupa de’it, la iha titlu ne’ebé justifika entaun kuandu akontese despezu selu de’it ganti rugi ba sasan hanesan uma, ai-horis maibé ba rai la iha, tanba Governu atu selu rai tenke bazeia ba iha titlu.

“Ha’u bele dehan, Lei Rai ne’e bele lori justisa sosial no la iha ema ida mak sei lakon, tanba lei ne’e rezolve problema desde tempu Portuguesa, Indonesia to’o situasaun 1999 mai oin, maibé iha prosesu ida ne’e sei hare kazu pur kazu, la’os dehan ema na’in 10 mak okupa rai tenke fó titlu mais sei hare mós ba ninia tempu hodi bainhira mak ema ne’e mai okupa rai,” dehan Deputadu Arão bainhira hala’o deskursu iha Kongresu Uniaun Agrikultur Ermera (UNAER) ba datolu nian iha Gleno, Munisipiu Ermera, (24/2) fulan kotuk.

Deputadu Arão esplika ba kongresista sira katak, lei ne’e konsidera direitu ba ema ne’ebé okupa rai kleur ona hahú husi 1998 ba kotuk, ne’e duni bainhira Prezidente da Republika promulga lei ne’e konserteza ema ne’ebé okupa iha direitu hela ho rai ne’e.

Artigu balun iha lei ne’e esplika mós kona ba komunidade ne’ebé okupa ema seluk nia rai ne’ebé ho titlu. Tanba, iha lei ne’e hateten, estadu mak sei hatene ema ne’ebé mak iha titlu nu’udar rai na’in no estadu mak sei fó indiminizasaun ba nia, depois sira ne’ebé okupante kontinua hela iha rai ne’e hafoin mak trata ho estadu, ne’e duni sira ne’ebé okupa sei selu tasa ba estadu no to’o tempu ruma sira bele hela ho rai ne’e.

Hare ba situasaun real iha Timor-Leste, liu-liu Munisipiu Ermera ne’ebé sempre akontese konflitu rai nomós la iha serteja husi komunidade ne’ebé asesu ba rai plantasaun privada no plantasaun SAPT atu hetan titlu sai na’in ba rai. Ne’e duni, presiza lei tolu ne’ebé Parlamentu Nasional aprova ona, Lei Rejime Espesial Definisaun Titularidade Soin-Imovel, Expropriasaun no Lei Ordenamentu Teritorial hodi nune’e bele solusiona situasaun hirak ne’e.

Relasiona ho kestaun ne’e, iha kongresu UNAER ba datolu kongresista sira hamosu rezolusaun ida hodi husu ba Prezidente da Republika atu promulga lei rai ne’e, tanba tuir UNAER nia hare pakote lei tolu ne’e bele rezolve ona situasaun to’os nain UNAER nian kona ba hetan titlu.

Rezolusaun ne’e fó sai liu husi kongresu loron tolu ne’ebé hala’o iha Salaun Parokia Gleno, Munisipiu Ermera hahú husi loron, 23-25 Fevereiru 2017 ne’ebé marka prezensa husi kongresista hamutuk ema na’in 350. Liu husi diskusaun klean ba asuntu pertenente UNAEr nian asembleia deside produs rezolusaun ida ne’ebé pontus primeiru husi rezolusaun ne’e membru UNAER tomak husu ba Prezidente da Republika atu promulga lei rai.

Rezolusaun ne’e asina husi Prezidente UNAER, Alberto Martins Guterres, Primeiru Vise Prezidente João Alves Trindade, Segundu Vise Prezidente Bento Salsina nomós Koordenador baze UNAER 27 iha Munisipiu Ermera.

Prezidente eleitu UNAER, Alberto Martins Guterres iha ninia intervensaun hateten, UNAER ninia luta hodi defende rai ba povu agrikultór sira hahú responde daudauk ona, maski la 100% maibé pelemenus lei rai ne’e bele konsidera ona povu nia direitu balun, liu-liu direitu atu hetan titlu ba rai.

“ ha’u hanoin pakote lei rai versaun foun ne’e bele responde ona situasaun povu nian balun, liu-liu iha Munisipiu Ermera, tan ne’e husu ba Prezidente da Republika atu lalika duvida ona ho lei ne’e no presiza promulga ona,” haktuir Prezidente UNAER. (**)

 

Lideransa Kamponezes partisipa formasaun tekniku agrikultura iha Indonesia

Picture4KDADALAK: Durante semana rua nia laran to’os na’in husi Timor-Leste hamutuk ema na’in hitu (7) tuir formasaun kona ba dezenvolvimentu agrikultura sustentavel iha Bogor Indonesia. To’os na’in hirak ne’e reprezenta husi Munisipiu Manufahi ema na’in 1, Ermera na’in 1, Covalima na’in 1, Liquesa na’in 1, Ainaro na’in 1, Viqueque na’in 1 nomós husi organizasaun Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) ema na’in 1.

Durante formasaun to’os na’in sira aprende kona ba prinsipiu agrikultura sustentavel, sistema konserva rai (pengolahan Tanah),  prodús adubu orgániku ho pestisida orgániku, mekanizmu koko rai (uji Tanah), prodús no halo selesaun ba fini, dezenvolve ai-horis ortikultura no kooperativa.

Objetivu husi formasaun ne’e atu kapasita to’os na’in sira husi Timor-Leste oinsá bele dezenvolve setór agrikultura, tanba agora daudauk agrikultura konvensionál kontra prinsipiu agrikultura sustentavel tanba dependénsia liu ba adubu kímiku, Pestisida kímiku, TSP, Ponska ne’ebé maioria uza fini Hibrida.

Ho situasaun hirak ne’e agrikultura sustentavel sai hanesan solusaun hodi garante dezenvolvimentu agrikultura ne’ebé laiha dependénsia. Agrikultura sustentavel nu’udar alternativu hodi kontra agrikultura konvensionál ne’ebé dependente liu ba ai-moruk kímiku sira. To’os na’in sira tenke fiar katak, agrikultura sustentavel mak bele salva no asegura valor natureza nian.

Hatán ba preokupasaun husi to’os na’in sira kona ba rezultadu produsaun ne’ebé uza adubu orgániku mais laiha rezultadu di’ak, fasilitadór Ali Fahmi husi organizasaun Serikat Petani Indonesia (SPI) hateten, loos duni agora daudauk konsumidór sira la hare ba Fatores saúde maibé sira prefere liu atu hetan bo’ot no baratu ne’ebé barak liu uza adubu kímiku. To’os na’in sira agora la hare de’it ba produsaun maibé preokupa mós kona-ba merkadu.

Mezmu nune’e, ita tenke hatudu katak rezultadu produsaun agrikultura sustentavel mak di’ak liu. “Ha’u nia preokupasaun ida mak ne’e, modo ne’ebé ita bo’ot sira kuda iha Timor-Leste ne’e ki’ik karik tanba adubu orgániku ne’ebé ita bo’ot sira uza ne’e seidauk másimu,” esklarese Ali.

Problema ne’ebé agora daudauk agrikultór sira hasoru maka fini, tanba fini ne’ebé durante ne’e ita sosa halo ita dependente nafatin. Objetivu husi agrikultura sustentavel oinsá ita bele prodús rasik fini. (**)

 

 

 

Hadi’a Vida Moris Familia: Agrikultór Tenke Serviu Makas

KDADALAK: Kongresu datolu Uniaun Agrikultor Ermera (UNAER) ne’ebé realiza iha salaun igreza antigu Gleno, Munisipiu Ermera marka prezensa husi Adjuntu Kaza Sivil Prezidente da Republika, Aniceto Neves Berteni. Prezensa Adjuntu Kaza Sivil iha momentu ne’e nu’udar orador ne’ebé reprezenta Prezidente da Republika, Taur Matan Ruak hodi hato’o mensajen ba to’os na’in sira.

Kongresu ne’e hala’o durante loron tolu nia laran, hahú husi 23-25 Fevereiru 2017. Numeru kongresista hamutuk ema na’in 350 ne’ebé delega husi kada komite baze ema na’in 15, inklui agrikultór feto ne’ebé sai nu’udar membru UNAER.

Deskursu Adjuntu Kaza Sivil Prezidente da Republika, Aniceto Neves Berteni iha loron primeiru kongresu UNAER nian hateten, luta UNAER hodi defende direitu povu agrikultor kona rai no hela fatin sura mós apoiu Prezidente da Republika, Taur Matan Ruak, tanba Prezidente da Republiku mai ho moto ‘hikis kosar ba moris di’ak’, signififika katak ita hotu tenke servisu makas hodi bele hetan moris di’ak.

“iha fatin barak Prezidente da Republika sempre hateten, nu’udar to’os na’in ka kafe na’in, se imi iha ona to’os kafe nian hetar lima (5) tenke esforsu no kontinua servisu makas hodi nune’e bele aumenta ba hetar sanulu (10) ka hetar rua nulu (20),” haktuir Aniceto Neves.

Prezidente da Republika kontinua enkoraza nafatin agrikultor sira atu servisu makas no tenke uza rekursu ne’ebé iha hodi dezenvolve moris familia nian nomós dezenvolve nasaun ida ne’e, tanba uluk iha prosesu luta ba ukun an ita brani lori mate no fakar ran mak sosa, tansá iha era ukun an ida ne’e ita la brani atu defende rai ida ne’e.

Maski la partisipa direita iha kongresu refere, maibé Prezidente da Republika kontinua tau nafatin konfiansa ba povu Ermera, tanba nia (red-Matan Ruak) rekoñese katak kontribuisaun povu Ermera ba luta rejistensia makas tebes, ne’e duni fiar katak Ermera ona sira bele dezenvolve sira nia familia, sosiedade no rai doben Timor-Leste.

“asuntu prinsipal ne’ebé debata iha kongresu UNAER nian maka problema rai no Prezidente da Republika rasik rekoñese problema kona ba estatutu rai kuaze akontese iha fatin hotu-hotu, ne’e duni espera katak Prezidente Republika sei bele iha tempu atu estuda didi’ak proposta lei rai ne’e,” esklarese Aniceto.

Nu’udar mós konseleiru UNAER nian, Aniceto fiar Prezidente da Republika sei la haluha povu Ermera ninia preokupasaun kona ba lei rai, tanba Prezidente da Republika rasik akompaiña di’ak povu Ermera nia problema, liu-liu luta ne’ebé UNAER ho ninia parseria sira hala’o durante ne’e. Vizita Prezidente da Republika nian iha fatin barak sempre kestiona katak, povu Timor Leste tenke iha direitu no espasu atu hetan rai hodi hari uma, hala’o negosiu nomós hala’o servisu nu’udar to’os na’in, la’os fó fali direitu ba ema ne’ebé la’os Timor oan.

Iha Timor Leste se familia ida hamrik dehan sira la iha rai, ida ne’e laloos. Ne’e duni, estadu iha responsabilidade tenke asegura ema hotu-hotu nia direitu ba hela fatin, espasu hodi halo to’os, natar no buat seluk tan, tanba atu dezenvolve moris familia nian la’os ita depende de’it ba estadu, maibé familia ida-idak tenke servisu makas hodi bele hadia sira nia moris. (**)

Reflesaun Ba UNAER Nia Luta Hafoin Kongresu Datolu

Hakerek Na’in : Mauresi Silva, Responsavel Media Kdadalak

Molok atu sani hanoin ruma liu husi artigu simples ida ne’e uluk nanain hakerek na’in hakarak hato’o parabens no hakuak bo’ot ba estrutura foun ho membru Uniaun Agrikultura Ermera (UNAER) tomak ne’ebé konsege organiza kongresu ba datolu nian ho susesu iha Munisipiu Ermera hahú husi loron, 23-25 Fevereiru 2017.

UNAER naran badak husi Uniaun Agrikultura Ermera ne’ebé ejiste tinan barak ona iha Munisipiu ne’ebé koñesidu ho produsaun kafé (Ermera). Nu’udar organizasaun movimentu, UNAER mai konseitu politika ida hodi luta defende direitu to’os na’in sira ba rai no hela fatin, nune’e mós apoiu politika Reforma Agraria, tanba tuir prespetiva UNAER nian politika Reforma Agraria maka sai hanesan alternativu hodi proteje no garante direitu agrikultór, traballadór no kamponezes sira asesu ba rai ne’ebé justu nomós bele solusiona konflitu rai iha Timor-Leste.

Klaru katak, entidade balun parese la satesfas ho prezensa UNAER iha Munisipiu Ermera, maibé ba to’os na’in no povu kbit la’ek sira ne’ebé agora daudauk okupa rai sosiedade no plantasaun SAPT konsidera UNAER maka sai hanesan sira nia mata dalan hodi liga direita problema komunidade nian ba ukun na’in sira.

UNAER hahú hala’o ninia atividade movimentu hodi halibur grupu kamponezes sira iha tinan 2002, depois realiza kongresu dahuluk iha tinan 2012 hodi deklara ejistensia UNAER nian ba publiku, kongresu ba daruak nian hala’o iha tinan 2014, depois iha loron, 23-25 Fevereiru 2017 UNAER realize fila-fali kongresu datolu ni’an hodi hili estrutura foun ba periodu 2017-2019.

Kongresu nu’udar mekanismu demokratiku ba membru UNAER hodi bele foti desizaun hanesan, hala’o revizaun ba estatutu UNAER, hala’o desizaun estratejia ba tinan tolu nomós hala’o mudansa ba estrutura tuir estatutu haruka. Bazeia ba prosesu hirak ne’e iha kongresu UNAER ba datolu nian ne’ebé realiza iha Salaun Parokia Gleno, Munisipiu Ermera, kongresista sira diskute no debates kona ba estatutu organizasaun, planu no prorama organizsaun, aprezenta lista kandidatura, hala’o votasaun hili estrutura foun nomós produs rezolusaun ne’ebé akumula asuntu pertenente ba luta UNAER nian.

Kongresista sira ne’ebé partisipa iha kongresu ne’e maioria mesak to’os na’in sira ne’ebé mak reprezenta husi kada komite baze. Bazeia ba lista prezensa ne’ebé hakerek na’in asesu husi komisaun organizador, numeru kongresista hamutuk ema na’in 350 no metade ka (20%) husi numeru ne’e agrikultór feto.

 Durante kongresu kongresista sira ativu tebes iha diskusaun no debates kona ba planu no programa UNAER nian iha futuru tanba kongresista sira konsiente katak, hamutuk ho UNAER maka bele luta ba direitu kamponezes soberanu, sosiedade prosperu no igualitariu. Liu husi prosesu diskusaun klean durante loron tolu nia laran kongresista sira husi baze idak-idak defini no aprezenta mós sira nia planu ho programa ne’ebé sei hala’o ba tinan tolu oin mai.

Programa hirak ne’ebé kada komite baze sira defini maka hanesan, hala’o atividade reabilitasaun ba plantasaun kafé, produs vivirus komunitariu, kuda kafé oan no ai-oan, konservasaun rai ho bee, halo protesaun ba ambiente, fortifika tara bandu, kria ekonomia baze, identifika nesesidade baze hodi hadi’a ekonomia povu iha baze, dezenvolve setór pekuaria, aquakultura ho hortikultura, fó kapasitasaun ba membru grupu agrikultura, membru kooperativa lideransa komite baze nomós identifika membru komite baze atu ba hala’o estudu ativista nian iha Institutu Ekonomia Fulidaidai-Eslulu (IEFE) ne’ebé hari husi UNAER.

Asuntu rai no agrikultura sai mós issue importante ne’ebé kongresista sira kestiona iha kongresu nia laran, liu-liu liga ho proposta lei tolu ne’ebé kompostu husi, Lei Rejime Espesial Definisaun Titularidade Soin-Imovel, Expropriasaun no Lei Ordenamentu Teritorial, nune’e mós iha parte agrikultura nian foka liu kona ba dezenvolvimentu setór agrikultura, liu-liu oinsá bele hasa’e produsaun kafé tanba maioria povu Ermera moris husi plantasaun kafé.

Bainhira akompaiña deskursu husi orador sira iha kongresu UNAER ba datolu, hakerek na’in konsege sita pontus importante balun ne’ebé sai nu’udar baze fundamentu ba UNAER atu bele trasa mós iha sira ninia planu para bele servisu hamutuk ho Governu liu-liu Ministeriu Agrikultura no Peska (MAP) iha atividade reabilitasaun kafé, tanba agora daudauk Governu estabelese no aprova ona programa nasional kona ba reabilitasaun kafé.

Objetivu husi programa ne’e, Governu hakarak atu hadia produsaun kafé, tanba kafe Timor kualidade di’ak iha mundu no organiku, la iha kontaminasaun kimiku. Maibé, iha pontu ida ne’e agrikultór sira tenke servisu makas bainhira hakarak hasa’e numeru produsaun kafé iha rai laran.

Pontu importante seluk ne’ebé hakerek na’in konsege aponta husi deskursu Diretur Jeral Interinu MAP nian mak hanesan, hala’o atividade sintura hortikultura hodi ajuda agrikultor sira hasa’e kresimentu ekonomia familia, kuda ai-horis nomós kria zonas-zonas atu nune’e bele identifika potensialidade tuir ida-idak nia area, tanba geografikamente iha Timor-Leste area balun ho iklima ne’ebé manas entaun labele kuda ai-horis balun iha parte ne’ebá.

Iha kongresu ne’e, Vise Prezidente Komisaun A Parlamentu Nasional, Deputadu Arão Noé de Jesus ne’ebé sai mós orador ba iha kongresu refere tenta esplika ba kongresiste sira kona ba kontiudu husi Lei Rejime Espesial Definisaun Titularidade Soin-Imovel, Expropriasaun no Lei Ordenamentu Teritorial ne’ebé Parlamentu Nasional aprova ona iha fulan hirak kotuk.

Deputadu ne’e rasik rekoñese katak, Lei Rai (versaun foun) ne’e bele lori justisa sosial no la iha ema ida mak sei lakon, tanba lei ne’e rasik rezolve problema desde tempu Portuguesa, Indonesia to’o mai iha situasaun 1999 nian, ne’e duni espera katak Prezidente da Republika, Taur Matan Ruak bele promulga ona lei ne’e.

Rejultadu ikus husi kongresu ne’e kongresista sira ne’ebé kompostu husi ema na’in 350 konsege produs rezolusaun ida sai hanesan mata dalan no ejizensia ba estrutura foun UNAER nian atu implementa durante tinan tolu nia laran. Pontus importante 6 mak sai nu’udar ajenda prinsipil ne’ebé UNAER sita iha rezolusaun nia laran mak hanesan;

  1. Hare ba situasaun real Timor-Leste nian liu-liu Munisipiu Ermera ne’ebé kuaze loron-loron numeru konflitu rai sempre aumenta no komunidade ne’ebé asesu ba rai plantasaun privadu no plantasaun SAPT la iha serteza atu hetan titlu sai na’in ba rai, maibé atu solusiona situasaun hirak ne’e presiza tebes pakote lei tolu ne’ebé kompostu husi, Lei Rejime Espesial Definisaun Titularidade Soin-Imovel, Expropriasaun no Lei Ordenamentu Teritorial ne’ebé Parlamentu Nasional aprova ona, ne’e duni UNAER husu ba Prezidente da Republika Timor-Leste atu promulga ona lei ne’e, tanba tuir UNAER nia hare pakote lei tolu ne’e bele rezolve ona situasaun to’os na’in UNAER nian kona ba hetan titlu ba rai.
  2. Atu funsiona servisu komite ezekutivu, kongresista sira foti desizaun hodi deside katak membru UNAER hotu-hotu ne’ebé daudauk ne’e uza rai plantasaun privada ho plantasaun SAPT atu hala’o kontribuisaun (members fee) kada tinan U$ 5.00. Bainhira membru ne’ebé uza rai plantasaun privadu no plantasaun SAPT mais lakohi hatama fee kontribuisaun membru iha kada tinan maka komite ezekutivu sei foti desizaun hodi hasai husi lista nu’udar membru UNAER no sei hapara apoiu ho asistensia sira iha baze refere.
  3. Liu husi kongresu ba datolu nian, kongresista sira mós deside katak ba membru UNAER ne’ebé asesu ba rai mais kuandu membru ne’e la maksimaliza hodi halo reflorestasaun no reboizasaun ba rai refere maka komite ezekutivu sei halo desizaun hodi foti fali rai ne’e uza ba to’os demplot UNAER nian.
  4. Atu garantia funsionamentu komite baze hotu-hotu maka iha kongresu ne’e deside atu halo mudansa ba koordenador komite baze sira ne’ebé la funsiona ho di’ak tanba preokupa ho servisu seluk. Razaun hirak ne’e mosu ho objetivu hakarak atu sustentabiliza luta UNAER nian iha futuru.
  5. Atu atualiza membru UNAER ne’ebé asesu ba plantasaun privada no plantasaun SAPT, ne’e duni liu kongresu deside atu komite ezekutivu tenke atualiza baze de dadus hodi nune’e bele konfirmadu kona ba numeru membru UNAER ne’ebé pose iha rai hirak ne’e.
  6. Komite baze sira iha obrigasaun atu haruka delegasaun husi kada baze mai eskola iha Institute Ekonomia Fulidaidai-Slulu nu’udar meus ida atu responde ba programa kapasitasaun ne’ebé produs iha kongresu datolu UNAER nian.

Rezolusaun ne’e produs iha loron, 25 Marsu 2017 no baixa asinadu husi Presidente Eleitu UNAER, Alberto Martins Guterres, Prezidente da meza, Joaquim Exposto, reprezenta komite fiskalizasaun, Cirilio DA C. Babo nomós reprezentante koordenador komite baze 27 iha Munisipiu Ermera.

Molok atu taka hakarak aprezenta mós ba publiku kona ba kompozisaun estrutura foun UNAER nian ba periodu 2017-2019 mak hanesan, Prezidente UNAER, Alberto Martins Guterres, Primeiru Vise Prezidente, João Alves Trindade, Segundu Vise Prezidente, Bento Salsina. (parabens no susesu ba UNAER iha futuru).

Kontra Politika WTO: Kamponezes Tenke Organizadu

KDADALAK: Timor-Leste sei hasoru problema bo’ot ida iha future, bainhira Governu deside tama duni membru organizasaun komersiu mundial ka WTO, tanba politika ida ne’e sei investe problema ba nasaun nomós jerasaun sira tuir mai.

Organizasaun komersiu mundial ka WTO hari husi nasaun riku sira iha kontinente Europeia, Amerika no ASEAN. Objetivu sira hari organizasaun ida ne’e oinsá atu diversifika tan sira nia riku soin hodi bele hetan tan lukru ba sira ninia an no la preokupa ho nasaun ki’ik sira seluk. Tanba, sira mai ho politika ida oinsá ita nia produtu bele ba sira nomós oinsá sira bele domina ita nia merkadu, setor produtivu sira no super industria hotu husi rai ida ba rai seluk.

Nasaun riku sira organiza malu hodi hari organizasaun ida ne’e tanba sira hatene katak, sira matenek, iha osan no buat hotu. Ne’e duni, sira hakarak domina rai seluk ne’ebé hanoin atu sai membru ba sira. Aliende ida ne’e, sira mós iha membru husi kompañia bo’ot sira mak hanesan, kompañia Trans Internasional sira ka Nasional ne’ebé prudus adubu kimiku, fini no pestisida sira ne’ebé koñesidu iha mundu hanesan, Musanto, Xinzenta, Index no seluk-seluk tan.

Balun fali maka agora daudauk loke hela super markadu bo’ot sira iha nasaun barak, inklui iha ita nia rai (Timor-Leste). Kompañia hirak ne’e mak nu’udar abut ka jaringan WTO nian, karik ita hakarak ke didiak WTO nia lalaok ne’e oinsa.

Seluk fali sira mós halo hela paternizasaun hodi nune’e sira bele mai kompleing bainhira ita uza sira ninia sasan ka fini ruma.Ezemplu, bainhira ita kuda batar ruma sira bele mai dehan batar ne’ebé ita kuda ninia fini ne’e sira nian, ne’e duni tenke husu lisensa ba sira bainhira ita uza fini hirak ne’e.

Hanesan sosiedade sivil, liu-liu La’o Hamutuk nia hare, ida ne’e nu’udar problema bo’ot ida, tan ne’e suzere ba Governu di’ak liu ita labele preokupa atu tama ba organizasaun komersiu mundial sira hanesan WTO ka sira seluk, maibé oinsá ita bele fokus hodi dezenvolve ita nia setór importante sira iha rai laran, hanesan agrikultura, koperativa, industria, setór privadu nomós setór potensia sira seluk ne’ebé iha rai laran.

Pelemenus dezenvolve uluk potensialidade ne’ebé ita iha, hodi nune’e bele hadia uluk ita nia ekonomia iha rai laran husi munisipiu ida ba munisipiu suluk no husi suku ida ba suku seluk.  Bainhira ita sente katak iha duni ona produtu ka valor ruma ne’ebé resin hafoin mak ita bele lori ba kompete ho rai seluk iha merkadu internasional. Maibé, realidade hatudu besik tinan sanulu resin lima ona (15) buat hirak ne’e la akontese, entaun oinsá mak ita bele kompete no saida mak ita atu uza hodi kompete. (perguntas ba ita hotu atu responde, inklui Ministeriu Relevante)

Dala ruma ita bele dehan kafé. Maibé, ida ne’e la presiza tama ba membru WTO mós agora daudauk ita eksporta hela kafé ba rai liur. Desde Timor-Leste seidauk ukun an mós ita sempre exporta kafé ba rai liur no nasaun barak mak sosa hela ita nia kafé.

Perguntas mak ne’e, tansá Governu la halo investimentu hodi hari industria iha rai laran, atu nune’e kafé ne’ebé ita eskporta ba rai liur labele ho kulit ka nia musan ona, maibé oinsá ita bele eskposta kafé ho medelu hanesan neskafe (bahan jadi). Se ita kontinua eksporta bahan menta hanesen agora daudauk konserteza ita seidauk bele rezolve prblema iha rai laran, tanba ita fa’an ho folin baratu depois ema sosa hodi prosesu ho di’ak ninia folin karun liu tan.

Di’ak liu ita uza osan oituan husi fundus petroliu nian hodi dezenvolve ita nia setor produtivu no area potensialidade iha rai laran, haforsa setor privadu sira, koperativa no industria, nune’e bainhira atu tama ba membru WTO ka ASEAN ita la duvida ona atu kompete iha area saida de’it, se la’e ema domina nafatin ita nia ekonomia.

Maski Timor-Leste seidauk sai membru ba organizasaun komersiu mundial ka WTO, maibé realidade hatudu daudauk ema hahú domina ona ita ninia ekonomia. Ezemplu, Xineza sira agora tama mai barak loos no komesa loke loza, super merkadu iha fatin-fatin, satan Timor-Leste tama fali ba organizasaun mundial sira sein preparasaun no ida ne’e sei hamosu problema bo’ot.

“Ami kontra loos desizaun ida ne’e, tanba Governu ho ninia politika ansiozu hakarak tama ba WTO, maibé intermus rekursu humanus ita seidauk preparadu,” dehan membru La’o Hamutuk, Mariano Fereira ba media Kdadalak iha ninia servisu fatin foin lalais.

Iha dadalia ho setór privadu balun hateten, intermus de investimentu sira seidauk preparadu, tantu kapital (modal), rekursu no material.

Regulamentu balun husi WTO hakerek klaru Agriment kona ba setór agrikultura nian ne’ebé dehan, bainhira ita nia produsaun iha rai laran hakarak hetan insiativu, sira prontu apoiu, maibé produsaun hirak ne’e orsida sira mak tenke sosa.

“Deklarasaun ne’ebé dehan, tama WTO atu hafasil ita nia dalan ba eeskportasaun ha’u hanoin ida ne’e la loos. Tanba, realidade orsida kompañia bo’ot husi nasaun riku sira hanesan (Trans Internasional) ne’ebé investe ona ba agrikultura hodi produs fini, pestesida no adubu kimiku (pupuk kimia) sira mak sei mai investe,” esklarese Mariano.

Situasaun hirak ne’e sei hamosu problema bo’ot, tanba buat barak sei tama mai Timor-Leste, liu-liu pestesida, kimiku no industria ne’ebé ita la hatene ninia hun ho rohan sei mai barak liu tan. Klaru katak, ninia impaktu direitamente sei akontese privatizasaun makas no setór agrikultura sei depende ba kompañia ne’ebé produs fini, pestesida, adubus (pupuk) no buat seluk tan.

Deklarasaun kontra politika WTO hato’o mós husi Rede Hametin Agrikultura Sustental Timor-Leste (HASATIL), tanba tuir HASATIL ninia observasaun, politika ida ne’e bele fó ameasa ba produsaun agrikultura iha rai laran.

Ami kontinua fó hanoin ba Governu, liu-liu Ministeriu Agrikultura no Peskas (MAP) tenke tetu halo didi’ak antes deside Timor-Leste tama ba membru WTO. Tanba, bainhira ita sai ona membru WTO konserteza ita tenke kumpri akordu hirak ne’ebé estabele iha WTO nia laran, maibé hare ba situasaun agrikultura iha Timor-Leste sei hamosu impaktu bo’ot iha futuru, satan iha situasaun agora Timor-Leste seidauk iha produtu potensial ida ne’ebe atu kompete ho nasaun sira seluk,”informa Diretur Rede HASATIL, Gil Horacio Boavida ba media Kdadalak.

Timor-Leste nu’udar nasaun ne’ebé ho potensia agrikultura, ne’e duni tenke hare mós ba ninia risku molok adere ba politika WTO, se la’e setór agrikultura labele dezenvolve.

Daudauk ne’e Timor-Leste infrenta hela problema menus produsaun, rai produtividade barak abandona, fini iha rai laran kuaze atu lakon hotu no rekursu naturais sira la funsiona ho di’ak, ne’e duni bainhira ita adere ba politka WTO ema barak mak sei mai investe no sira bele hamosu akordu ida ho estadu hodi reforma hotu rai hirak ne’e para benefisia ba sira nia an.

Bainhira sira estabelese akordu ho estadu hodi reforma tiha rai produtivadade hirak ne’e, entaun povu agrikultór sira atu halo produsaun iha ne’ebé. “Ita tauk maka akontese hanesan iha Indonesia, ema mai foti hotu ita nia rai produtivu hodi haleu tiha ho moru depois haruka sira nia ema mak mai servisu iha ne’ebá no ita nunka asesu, maibé produtu ne’ebé sira fa’an iha merkadu mai husi ita nia rai ne’ebé sira reforma.”

Iha Indonesia agora daudauk Governu hamosu politika ida atu salva produtu husi rai laran, maibé iha prosesu mediasaun Indonesia labele kompete tanba antes ne’e asina ona akordu.

Hare ba esperensia hirak ne’e, HASATIL husu ba Governu Timor-Leste tenke tetu didi’ak bainhira deside tama iha membru WTO, maibé di’ak liu Timor-Leste disidi labele tama no buka oinsá atu dezenvolve agrikultura iha rai laran.

Pontus lubuk ida mak eskreve iha akordu nia laran, liu-liu liga ba subsidiu nian la fó vantage ba produsaun iha rai laran, tanba ho persentajen ne’ebé mak la hanesan. Ezemplu, iha rai laran ne’e subsidiu 30% maibé iha rai liur reduz ba 24%, entaun ita labele asesu livre ba produtu ne’ebé ita iha.

Problema seluk ita la iha produtu potensial ne’ebé bele asesu ba iha merkadu no dala ruma ita avansa ho produtu ne’ebé organiku tanba iha akordu dehan di’ak, maibé iha implementasaun dala ruma failla tanba la tuir buat ne’ebé mak ita aseita hamutuk.

Reprezentante Organizasaun Serikat Petani Indonesia (SPI) nomós Organizasaun La Via Kampesina Rejiaun Asean, Zainal Arifin Fuad iha ninia intervensaun husu ba agrikultór Timor-Leste tomak ne’ebé hamahun an iha Movimentu Kamponezes Timor-Leste (Mokatil) tenke organizadu no servisu makas hodi halo produsaun, atu nune’e labele fó espasu ba importasaun husi rai liur domina Timor-Leste.

Politika merkadu livre ne’ebé hetan apoiu husi organizasaun komersiu mundial hanesan WTO nu’udar inimugu ida ba agrikultór sira. Agrikultór sira tenke konsiente no kuidadu ho politika hirak ne’e, tanba liu husi politika ida ne’e bele fó ameasa ba produsaun iha rai laran.

“Iha Indonesia Governu halo lei ida hodi hamenus importasaun na’an husi rai liur, tanba agrikultor sira konsege produs ona ai-han, modo no na’an barak, maibé WTO lakohi no ejize ba Governu Indonesia tenke loke nafatin merkadu hodi nune’e sasan husi nasaun seluk bele tama tanba asina ona akordu ho WTO. Situasaun ne’e fó impaktu ba agrikultór sira nia produsaun lokal,” dehan Zainal Arifin Fuad bainhira hasoru malu ho membru Movimentu kamponezes Timor-Leste, iha Sarei, Suku Luirai, Postu Administrativu Aileu-Vila, Munisipiu Aileu, (18/2) foin lalais.

Timor-Leste dala ruma iha na’an barak, modo no ai-han local seluk ne’ebé ho kualidade di’ak, maibé la folin iha merkadu tanba impaktu husi sistema merkadu livre ne’ebé fó espasu ba nasaun seluk hodi hatama nafatin sira nia sasan.

Atu kontra politika ida ne’e, Mokatil ho ninia membru tomak iha servisu bo’ot ida ne’ebé presiza halo, nune’e labele fó espasu ba organizasaun komersiu mundial sira hanesan WTO. Maibé, ita mós tenke hatene politika merkadu livre la’os de’it WTO mak promove, maibé bele mós husi Asia Pasifiku, China, Amerika, Australia, inklui Asean ne’ebé bele fó ameasa ba agrikultor sira nia moris.

Servisu bo’ot ne’ebé kamponezes Timor-Leste tenke halo maka hanesan, organiza an ho di’ak hahu husi nivel, Aldeia, Suku, Postu, Munisipiu, Nasional to’o internasional hodi kontra politika hirak ne’e, tanba ema di’ak ne’ebé la organizadu ho di’ak sei lakon bainhira kontra ema at sira ne’ebé organizadu ho di’ak.

Ejiste nu’udar organizasaun ne’ebé luta defende direitu to’os na’in, iha pontus tolu ne’ebé importante atu kaer metin, primeiru relasaun solidaridade ba malu entre ita ema, segundu relasaun entre nasaun nomós terseiru relasaun entre agrikultór kamponezes. Ho pontus hirak ne’e fiar katak ita bele lori mudansa no prosperiodade ba povu kamponezes sira, hanesan iha mensajen Prezidente Primeiru Indonesia, Soekarno hateten, povu tenke soberanu iha politika, soberanu iha ekonomia nomós seberanu iha karakteristiku kultura ne’ebé forte. (**)